جنبش سیاسی اسماعیلیان نزازی و نسبت آن با هویت ایرانی و زبان فارسی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشگاه تهران

چکیده

شکل گیری جنبش اسماعیلیه ریشه در تحولات سیاسی- مذهبی دو قرن اولیه تاریخ اسلام و اختلاف بر سر مسئله جانشینی یا رهبری سیاسی جامعه اسلامی دارد. از قرن دوم هجری و پیدایش فرق مختلف امامیه، این فرق منبع مهمی در تحولات سیاسی - فرهنگی جهان اسلام به شمار می­رفتند. اسماعیلیان توانستند دولت بزرگ فاطمیان را به ­وجود آورند که در قالب امپراتوری شیعی و برای اولین بار مرکزیت بغداد را به چالش کشیدند. اسماعیلیان شرقی که مرکز عمده آنها ایران بود به تدریج با نام«نزاریه» اعلام استقلال کردند و دولت الموت را بنیان گذاردند. نزاریان ایران داعیه حکومتی شیعی و شکست خلافت سنی را داشتند و در این میان تحولات فرهنگی زیادی را رقم زدند که از جمله آن تلاش این فرقه برای تقویت "زبان فارسی" و "الگوهای ایرانی" در تقابل با "زبان عربی" و "الگوهای خلافت" است.
در این مقاله در پی آن هستیم تا ارتباط جنبش نزاریان ایران را با هویت ایرانی مورد بررسی قرار دهیم و در این مسیر نیز به تلاش جنبش‌های معاصر اسماعیلیان جهت بهره­گیری از محیط و ظرفیت­های سنت ایرانی خواهیم پرداخت و اینکه نزاریان نیز در تقابل با دشمنان خود چاره‌ای جز بهره­ گیری از زبان فارسی و الگوهای ایرانی نداشته­ اند.آمیختگی با تصوف نیز راهبرد سیاسی دیگری است که نخبگان اسماعیلی بعد از سقوط الموت به کاربستند که به تحلیل آن نیز خواهیم ­پرداخت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Political Movement of Nizari Ismailies and its Relation with Iranian National Identity and Farsi Language

نویسنده [English]

  • Habib allah Fazeli
چکیده [English]

Abstract
The formation of the Ismaili movement is rooted in the political-religious disputes of first two centuries of the Islamic history over the succession issues. The Ismail’s Fatimid could create big government in the form of an empire and for the first time have challenged Baghdad state (Caliphate). Nizaris or Eastern Ismaili gradually declared independence in Iran and founded the state of Alamut. The Shia Nizari   state claims against Caliphate and brought many cultural changes such strengthening Farsi language and promotion of the Iranian patterns instead of Arabic and Caliphate patterns.              
In this paper the connection between Nizari state and the Iranian identity has been examined. It is argued that that Nizaris chose Iranian pattern of life and as a defense strategy it was important. Intermixture with Sufism (mysticism) is other political strategies that Ismail’s elites exercised after the fall of Alamut state.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ismail’s
  • Nizarian
  • Alamut State
  • Mysticism
  • Fairs
  • Iranian National Identity
- ابرو، حافظ، ( 1364 )، مجمعالتواریخ السلطانیه (نزاریان و رفیقیان)، به اهتمام محمد مدرسی زنجانی، تهران، انتشارات اطلاعات.
- ابن ابی کثیر، اسماعیل بن عمر، ( 1408 ق)، البدایه و النهای ه،تحقیق علی شیری ، بیروت ، دارالحیاه التراث.
- استرن،س.م، ( 1340 )، اولین ظهور اسمعیلیه در ایران، ترجمه حسین نصر، تهران، دانشگاه تهران.
- اشپولر، برتولد، ( 1379 )، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی (جلد او ل)، ترجمه جواد فلاطوری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
- امانت، عباس، ( 1382 )، جنبش محمد پسیخانی و حوزهی مادیگری عرفانی ایرانی ا و، در
کتاب تاریخ و اندیشههای اسماعیلی در سدههای میانه؛ به کوشش فرهاد دفتری، ترجمه فریدون بدرهای، تهران، فرزان روز.
614 )، در کتاب تاریخ - - باسورث،ک،ا ،( 1381 )، تاریخ سیاسی و دودمانی ایران ( 390
ایران کمبریج (از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانا ن)، جلد 5، مترجم حسن انوشه ، چاپ 5، تهران، امیرکبیر.
- بهار، ملک الشعرا، ( 1381 )، تاریخ سیستان، تهران، انتشارات معین.
- جوینی، عطاملک، ( 1360 )، نامه المو ت، به اهتمام نجیب مایل هروی و اکبر کابلی ، مشهد، بنگاه کتاب مشهد.
- جوینی، عطاملک، ( 1376 )، تاریخ جهانگشا، حواشی از علامه قزوینی، چاپ سوم، تهران، نشر ارغوان و بامداد.
- لویزن، لئونارد، ( 1379 )، میراث تصوف، ترجمه مجدالدین کیوانی، تهران، نشر مرکز.
- دفتری، فرهاد، ( 1383 )، مختصری در تاریخ اسماعیلی ه، ترجمه فریدون بدر های، تهران، نشر فرزان روز.
تحقیقات ،« بررسی علل و عوامل رشد تفکر فلسفی اسماعیلی ه » ،( - دفتری، فرهاد، ( 1373  اسلامی، تهران، شماره 1
کتاب ماه دین، سال چهارم، ،« پژوهشی دربارهی کرامیه » ،( - رحمتی، محمد کاظم، ( 1380 شماره هفتم.
جنبش سیاسی اسماعیلیان نزازی و نسبت آن با هویت ایرانی و زبان فارسی 51
- رمزی طبسی،آیتاله حاج شیخ محمدحسن، ( 1389 )، فتنه باب و بهاء به انضمام رسال های
پیرامون فرقه اسماعیلیه، محل نشر، نشر قاف.
بررسی تطبیقی)، فصلنامه مقالات ) « جهانشناسی احمد احسائی » ،( - زارعی، جلال، ( 1383  و بررسیها، دوره 37 ، شماره 2
- زرین کوب، عبدالحسین، ( 1359 )، دو قرن سکوت، تهران، بی جا، بی تا.
- سودآور، ابوالعلا، ( 1384 )، فره ایزدی در آیین پادشاهی ایران باستان، تهران، نشر نی.
- طباطبائی، سیدجواد، ( 1375 )، خواجه نظامالملک، طرح نو، تهران. ازسقوط سامانیان تا حمله ) « تاریخ شیعه در ماوراءالنه ر » ،( - غفرانی، علی ، ( 1385
. 616 )، فصلنامه شیعه شناسی، سال چهارم، دوره 4، شماره 14 - مغول 389
کتاب ماه ادبیات و فلسفه شماره ،« رخداد در زمانی غیرزمانها »( - فاضلی، حبیباله، ( 1385
101 -102 -103 ) سال نهم. )
بررسی میزان ت أثیر آموز ههای اسماعیلیه » ،( - قصرچی، بهرام و عبدالرحیم عناقه، ( 138 . فصلنامه تخصصی عرفان، سال ششم، شماره 21 ،« برتصوف
- قزوینی رازی، عبدالجلیل، ( 560 ه.ش)،کتاب نقض، بتصحیح میرجلالالدین محدث
1358 )، تهران، نشر انجمن آثار ملی. )
دستورالمنجمین و علوم متداول نزد نزاریان ایران » ،( - کریمی زنجانیاصل، محمد، ( 1384
. مجله پیک نور، دوره 3، شماره 5 ،« در عهد حسن صباح
- کریمی زنجانی اصل، محمد، ( 1385 )، دارالعلمهای شیعی و نوزایی فرهنگی در جهان
اسلام، تهران، انتشارات اطلاعات.
- کریمی زنجانیاصل، محمد، ( 1383 )، فلسفه سینوی و فرهنگ ایرانی در قرن اسماعیل ی،
در کتاب ابن سینا و جنبشهای باطنی، تهران، نشر کویر.
ترجمه دکتر ،« مویدفی الد ین شیراز ی » - کلم، ورنا، ( 1383 )، خاطرات یک مأموریت
فریدون بدرهای، تهران، نشر فرزان روز.
- کناوت، ولفگانک، ( 1355 )، آرمان شهریاری ایران باستان، از گزنفون تا فردوسی، ترجمه
سیف الدین نجم آبادی، تهران، وزارت فرهنگ و هنر.
- کاشانی، جمالدین ابوالقاسم، ( 1366 )، زبده التواریخ، به کوشش محمدتقی دان شپژوه،
تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
( 52 فصلنامه ی پژوهش های راهبردی سیاست، سال سوم، شماره 10 ، پاییز 93 (پیاپی 40
- کربن، هانری، ( 1358 )، ارض ملکوت (کالبد انسان در روز رستاخیز، از ایران مزدایی تا
ایران شیعی)، ترجمه سید ضیاءالدین دهشیری، تهران، مرکز ایرانی مطالعه فرهنگها.
- مجتبائی، فتح الله، ( 1352 )، شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستا ن، تهران،
انجمن فرهنگ.
- مسکوب، شاهرخ، ( 1377 )، هویت ایرانی و زبان فارسی، چاپ اول، تهران، انتشارات با
آینه.
- میرابوالقاسمی، سیدمحمدتقی، ( 1384 )، بازمانده میراث نزاریان در ایران، تهران، انتشارات
پیام فرهنگ.
- ناطق، ناصح، ( 1364 )، ایران از نگاه گوبینو، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
- واکر،پل ای، ( 1383 )، پژوهشی دریکی از امپراطوریهای اسلامی، ترجمه دکتر فریدون
بدرهای، تهران، فرزان روز.
- هاچسن، گ.س، ( 1369 )، فرقه اسماعیله، ترجمه فریدون بدرهای، تهران، نشر فرزان روز.
- همدانی، خواجه رشیدالدین فضلالله، ( 1381 )، جامع التواریخ، به اهتمام محمدتقی دانش
پژوه و محمد مدرسی زنجانی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
- daftary,farhad, (2005), Ismailis in Medieval Muslim Societies, the Institute
of Ismaili Studies, London.
- Esmail,aziz, (1965), In Ismaili Contributions to Islamic Culture, Edited by
S.h.nasr, Tehran, Royal Asitic Society.
- Hunzai, faquir, (1997), Shimmering LIGHT (an anthology of Ismaili
poetry), Touris pub. London. 34-